Uzbekistan: Language and Culture

“Boburnoma” lug‘atlarining leksikografik talqini

Dilafruz Muhammadiyeva — 2026-02-07

So‘nggi paytlarda leksikografiya tilshunoslikning eng tez taraqqiy etayotgan va eng tez o‘zgaruvchan sohasi ekanligi yana bir bor isbotlandi. Lug‘at – davr mahsuli, xalq tarixidagi muayyan davrning ko‘zgusi. Uning yuzaga kelishi muayyan tarixiy-madaniy sharoit, nazariy va amaliy tilshunoslikning holati, lug‘atlarga ehtiyoji bo‘lgan turli sohalar taraqqiyoti va yana ko‘pgina jihatlarga bog‘liq. Lug‘atchilik tillarning maqomi, rivojidan ham darak beradi. Muayyan tilda davrga aloqador turli omillarga bog‘liq ravishda lug‘atlarning rang-barang ko‘rinishlari yuzaga kelishi, umuman, lug‘atchilik taraqqiyoti – til va uning egasi bo‘lgan millatning taraqqiyoti bilan bog‘liq. Va omil shu xalq kelajagi haqida gapirish imkonini beradi. Ushbu maqolada “Boburnoma” yuzasidan turli davrlarda va turkiy xalqlarda tuzilgan lug‘atlar tahlilga tortilgan.

O‘zbek va ingliz tillarida shaxs ruhiy holatini ifodalovchi leksik birliklarning lisoniy qiymatini aniqlashda kontekst va madaniyatning roli

Niluzar Axmedova — 2026-02-08

Bugungi kunda tilshunoslik va madaniyatshunoslikning kesishgan nuqtalaridan biri sifatida shaxsning ruhiy holatini ifodalovchi leksik birliklar masalasi dolzarb mavzulardan biri sifatida alohida e’tibor qaratilmoqda. Inson ruhiyati, his-tuyg‘ulari, hissiy reaksiyalari va ichki kechinmalari til orqali tashqi olamga namoyon bo‘ladi hamda ijtimoiy muloqotda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, inson ruhiy kechinmalarini ifodalovchi til birliklarini tahlil qilish, ularning semantik qatlamini ochib berish, turli
tillarda bunday birliklarning shakllanish qonuniyatlarini aniqlash, ularning tipologik xususiyatlarini belgilash zarur. Shuningdek, tarjima jarayonida kontekst va madaniy omillarning o‘rni, ekvivalentlik masalalari, milliy xususiyatlarning ifodalanishi ham alohida ilmiy tadqiqotlarni talab qiladi.
Mazkur yo‘nalish bugungi lingvistik tadqiqotlar markazida turibdi.

Harbiy nomlar terminologiyasida ma’nodoshlik va shakldoshlik hodisalari

Dildora Suyunova — 2026-02-08

Ushbu maqolada o‘zbek tilshunosligi terminologiyasining semantic xusuiyatlari, til hodisalarining o‘zaro aloqasi, atamalar orasidagi sinonim, omonim va antonim so‘zlarni o‘rganish jarayonida harbiy nomlarning ushbu hodisalarni yasash vositalari, ularning til xususiyatlari ochib berilgan. Shuningdek, H.Dadaboyev tomonidan tuzilgan “Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati”dagi atamalarning sinonimik va omonimik qatorlari bir qancha misollar asosida o‘z izohini topgan. H.Dadaboyev qadimgi turkiy til, eski turkiy til hamda eski o‘zbek adabiy tili davrida iste’molda bo‘lgan harbiy sohaga oid terminlarni o‘zida mujassam etgan “Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati” bilan terminologiya, leksikolgiya, leksikografiya sohasiga ulkan hissa qo‘sha oldi, deyishimiz mumkin. Eski o‘zbek tilida qo‘llaniladigan harbiy terminlarning semantikasi, yasalishi va xorijiy tillardan o‘zlashishini o‘rganish terminologlar oldida turgan dolzarb vazifalardandir. Maqolada, eski o‘zbek tilidagi harbiy terminlarni leksik-semantik, struktur, so‘z yasalishi va o‘zlashishi jihatlaridan tahlil etilib, shuningdek, qo‘shin turlari va askariy qism nomlarining polisemiya, sinonimiya, omonimiya va antonimiya masalasiga ham e’tibor qaratildi. Ushbu materiallari harbiy sohaga oid terminlar tezaurusi yaratilishiga asos bo‘la oladi.

She’riy matnlardagi metaforalarning lingvokognitiv asoslari: nazariy va amaliy tahlil (Erkin Vohidov she’rlari misolida)

Muxlisa Arislanova — 2026-02-08

Metafora hodisasi o‘zining ko‘p qirrali ekanligi bilan nafaqat adabiyotshunoslik, balki tilshunoslikda ham keng o‘rganiladi, tadqiq etiladi. Bugungi kunda metaforani kognitiv fan nuqtayi nazaridan o‘rganish, ayniqsa, dolzarblik kasb etmoqda. Ijodkorning o‘zigagina xos bo‘lgan so‘z qo‘llash mahoratini ilmiy jihatdan asoslash, nutqda yangi so‘zlarning paydo bo‘lishiga imkon yaratadi. Ushbu maqolada she’riy matnlarda qo‘llanilgan metaforalarning lingvokognitiv asoslari nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Metafora – til vositasi bo‘lishdan tashqari, inson tafakkurining mahsuli sifatida qaraladi va u orqali shoirning dunyoni qanday qabul qilgani, obrazli tafakkuri hamda madaniy-ma’naviy qarashlari namoyon bo‘ladi. Maqolada metaforaning kognitiv tilshunoslik nuqtai nazaridan talqini, uning konseptual asoslari, shuningdek, poetik obraz yaratishdagi roli yoritiladi. Erkin Vohidov ijodidan olingan namunalar asosida metaforik ifodalar tahlil qilinib, ularning tafakkur jarayoni bilan bog‘liqligi ochib beriladi.

Belgi-xususiyat semantikasini tasniflashga antroposentrik yondashuv

Charos Jumaniyozova — 2026-02-08

Ushbu maqolada belgi-xususiyat semantikasining tasniflanishida antroposentrik yondashuvning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tildagi belgi-xususiyat bildiruvchi so‘zlar nafaqat obyektiv voqelikni, balki insonning idrok, tajriba va dunyoqarashi bilan bog‘liq subyektiv tasavvurlarni ham aks ettirishi qayd etiladi. Ayniqsa, hajm-o‘lchov ifodalovchi obyektiv sifatlar semantikasida nisbiylik va insonning shaxsiy dunyoqarashi,munosabati asosida shakllanuvchi subyektiv sifatlar misolida shaxsiy tajribaga asoslangan idrokiy farqlar va ularning sifat so‘z turkumi semantikasida tutgan o‘rni ko‘rsatib beriladi. Maqolada belgi- xususiyatning obyektiv va subyektiv qirralari, ularning semantik guruhlari va inson omili chambarchas bog‘liqligi izohlanadi. Shuningdek, belgi-xususiyat semantikasi tasnifiga antroposentrik yondashuv asosida sifat so‘z turkumi leksemalarining nutqda qo‘llanish imkoniyatlari yoritiladi.

Lisoniy shaxs tushunchasi va unga yondosh hodisalar tadqiqi

Lola Usmonova — 2026-02-08

Maqolada lisoniy shaxs tushunchasi va u bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan yondosh hodisalar – kommunikativ shaxs, nutqiy portret, etnosemantik shaxs, diskursiv shaxs, idiolekt, idiostil kabi tushunchalar nazariy jihatdan tahlil qilinadi hamda ularning tilshunoslikdagi o‘rni aniqlanadi. Tadqiqot lisoniy shaxsning nutqiy faoliyatda qanday til birliklari orqali namoyon bo‘lishini aniqlashga, shuningdek, yondosh hodisalar yordamida shaxsiy, ijtimoiy va madaniy ko‘rsatkichlarning til tizimidagi ifodasini o‘rganishga qaratilgan. Mazkur yondashuvlar lisoniy shaxsni yanada chuqurroq tahlil qilish, uning til vositalaridagi ifodaviy
imkoniyatlarini ochib berishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Maqolada ushbu hodisalar o‘zbek tili materiali asosida tahlil etiladi, shaxsning tilga oid xususiyatlari nutqiy kontekstda qanday ifodalanishi ochib beriladi. Tadqiqot lisoniy shaxs tushunchasining murakkab, ko‘p qatlamli tuzilmasini yoritishda yangi nazariy asoslarni ilgari suradi.

“Qadam+ fe’l” komponentli birliklarning ma’no tizimi va tezaurusi

Sabohat Qahhorova — 2026-02-07

Mazkur maqola o‘zbek tilidagi “qadam+fe’l” komponentli birliklarning semantik tizimi va tezaurusini lingvosemantik hamda kognitiv yondashuvlar asosida tahlil qilishga bag‘ishlangan. Unda bu birliklarning ma’nosini o‘rganishda ichki konseptual asoslari, semantik rivojlanishi va metaforalari yoritilgan. Maqolada “qadam” leksemasining asosiy leksik ma’nosi bilan bir qatorda, u ishtirok etgan fe’l modellarining konnotativ, uslubiy va mantiqiy-majoziy xususiyatlari ham ko‘rib chiqilgan. Xususan, “qadam tashlamoq”, “qadam bosmoq”, “qadam qo‘ymoq” kabi birliklar inson harakati bilan bog‘liq semantik maydonni tashkil etadi. Ushbu birliklar tildagi harakat, maqsad, boshlanish, jarayon va natija kabi semantik kategoriyalar bilan bevosita aloqador. Shuningdek, “qadam+fe’l” qolipi ishtirokidagi birliklar frazeologiyada va metafora holatida muhim stilistik vazifalarga ega.

Nominatsiya jarayonining nazariy asoslari

Maftuna Mamarasulova — 2026-02-08

Mazkur maqolada nominatsiya jarayonining falsafiy va lingvistik asoslari, uning shakllanish bosqichlari, shuningdek, zamonaviy tilshunoslikdagi tutgan o‘rni tahlil qilingan. Maqolada nominatsiya jarayonining inson tafakkuri bilan bevosita bog‘liqligi hamda uning besh bosqichli tizimi (obyektni tanlash, belgilash, konsept shakllantirish, lingvistik belgi tanlash va ijtimoiylashuv) tahlil etilgan. Nominatsiyaning tabiiy va sun’iy turlari, birlamchi va ikkilamchi nominatsiya farqlari, shuningdek, nominatsiya tamoyillarining (belgi, vazifa, nisbiylik va tovush taqlidligiga asoslangan) tasnifi aniq misollar orqali yoritilgan. Shuningdek, maqolada fonosemantika nominatsiyaning fonetik asosi sifatida alohida yo‘nalish sifatida ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari nominatsiya jarayonining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi, milliy tafakkur va lisoniy manzara o‘rtasidagi uzviy bog‘liqligini aniqlashda muhim ilmiy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Sifatsiz tarjima ishlarini yuzaga keltiruvchi omillar

Sherzod Atamuradov — 2026-02-07

Ushbu maqolada tarjima sifatining pasayishiga olib keluvchi lingvistik, stilistik va madaniy omillar tahlil qilinadi. Xususan, turk tilidan o‘zbek tiliga tarjimalarda uchraydigan xatolar, ularning sabablari, madaniyatlararo tafovutlar, stilistik nosozliklar, va mashina tarjimasi tizimlarining imkoniyatlari hamda cheklovlari muhokama qilinadi. Muallif real matnlar asosida tarjima xatolariga misollar keltirgan holda, sifatli tarjimaning zarur shartlari va kompetensiyalarini yoritadi.

Ingliz tilidagi raqamli muloqotda xushmuomalalik strategiyalari va ularning lingvistik xususiyatlari

Ozodaxon O‘ktamova — 2026-02-08

Mazkur maqolada Buyuk Britaniya va AQSh kontekstida ingliz tilidagi raqamli muloqotda qo‘llaniladigan xushmuomalilik strategiyalari va ularning lingvistik xususiyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot Brown va Levinsonning “Face Theory” (1987), Lakoffning xushmuomalilik qoidalari (1973), Leechning pragmatik maksimlari (1983) hamda Gilesning kommunikativ moslashuv nazariyasi (1973)ga tayangan holda olib borildi. Maqolada uch xil kommunikativ platforma, ya’ni elektron pochta, ishchi messenjerlar va ijtimoiy tarmoqlar misolida Buyuk Britaniya va AQShdagi nutqiy amaliyotlar solishtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Buyuk Britaniyada salbiy xushmuomalilik strategiyalari (ehtiyotkorlik, hedging, bilvosita ifoda) ustuvor bo‘lsa, AQShda ijobiy strategiyalar (samimiylik, tezkor aloqa, ochiq ifoda) yetakchilik qiladi. Ushbu farqlar xalqaro raqamli kommunikatsiyada madaniy va pragmatik tafovutlarning yuzaga kelishiga olib keladi. Maqola raqamli savodxonlik va ingliz tili pragmatik kompetensiyasini rivojlantirish jarayonida ushbu farqlarni hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi

Yoshlar slengining ijtimoiy-tabaqaviy xoslanishi

Umriniso Pulatova — 2026-02-08

Maqolada o‘zbek yoshlarining nutqida slenglardan foydalanishning ijtimoiy-tabaqaviy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda yoshlar o‘rtasida keng tarqalgan sleng birliklarining qaysi ijtimoiy qatlamlarda faolroq qo‘llanilishi va ular qanday kommunikativ vazifalarni bajarishi o‘rganilgan. So‘rovnoma va kuzatuv metodlari asosida yig‘ilgan ma’lumotlar statistik tahlil qilinib, slengning do‘stlar, sinfdoshlar/kursdoshlar, oila a’zolari va ijtimoiy tarmoqlar muhitida qo‘llanish darajasi aniqlangan. Natijalarda sleng do‘stlar va tengdoshlar muloqotida ko‘proq uchrashi, ijtimoiy mavqega qarab shakllanishi va internet muhitida yangi leksik
birliklar paydo bo‘lishida faol rol o‘ynashi ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, sleng yoshlar uchun shaxsiy mavqeni ifodalash, guruhga mansublikni
ta’kidlash va emotsional ekspressivlikni kuchaytiruvchi pragmatik vosita
sifatida xizmat qilishi aniqlangan. Tadqiqot natijalari tilshunoslikda
yoshlar nutqining ijtimoiy tabaqalanishini chuqurroq o‘rganishga ilmiy
asos yaratadi.

“Nahj ul-farodis” asari va uning XIV yuzyil turkiy adabiy til so‘z boyligi taraqqiyotida tutgan o‘rni

Hamidulla Dadabayev — 2026-02-07

XIV yuzyil turkiy tillar taraqqiyotining murakkab davri sanalib, d belgili tildan dz belgili tilga uzil-kesil o‘tish jarayonining nihoyalanishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda turkiyda bitilgan yirik manbalar qatorida Mahmud ibn Ali as-Saroyi yozgan “Nahj ul farodis” (“Jannatlarning ochiq yo‘li”) asarining alohida o‘rni bor. Diniy-ahloqiy ruhda yaratilgan obidaning tovush tizimi, grammatik qurilishi, so‘z boyligi shu davrga xos “Qisasi Rabg‘uziy”, “Guliston bit -turkiy”, “Xusrav va Shirin”, “Muhabbatnoma” kabi Xorazm adabiy muhiti yodgorliklariga ko‘p jihatdan mos tushadi. Ayni chog‘da, manba so‘z boyligi o‘ziga xos bo‘lib, unda nafaqat davr obidalari, balki “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig”, “Hibat ul-haqoyiq” singari XI-XII asrlarga oid asarlarda aks etmagan istilohu so‘zlar, birikmalaru izofalar qo‘llangan. Ushbu jihat asar leksikasining maxsus tadqiq etilishini talab qiladi.

O‘zbek nutqiy etiketida fatik birliklarning qo‘llanilishi

Durdona Bultakova — 2026-02-08

Mazkur maqolada o‘zbek nutqiy etiketida fatik birliklarning qo‘llanish xususiyatlari lingvopragmatik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Fatik kommunikatsiya insonlar o‘rtasida ijtimoiy aloqa o‘rnatish, muloqotni davom ettirish va samimiylik muhitini yaratishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbek tilida salomlashuv, hol-ahvol so‘rash, xayrlashuv, tabrik va tasalli kabi nutqiy birliklar fatik kommunikatsiyaning asosiy ko‘rinishlarini tashkil etadi. Maqolada shuningdek, fatik birliklarning pragmatik vazifalari, ularning ijtimoiy-madaniy mazmuni va kommunikativ funksiyalari lingvistik hamda sotsiopragmatik yondashuvlar asosida yoritilgan.

Qadimgi turkiy tildagi vaqt ma’noli leksemalarning leksik-semantik tadqiqi va “Devonu lugatit turk”da ifodalanishi

Qudratillo Bakirov — 2026-02-08

Maqolada Qadimgi turkiy til davridagi vaqt semali birliklar taraqqiyotini leksik-semantik, struktur jihatdan tahlil qilish, tarixiy korinishlarini jamlash, eski turkiy tillarga munosabatini belgilash asosiy planga qo‘yilgan. Ushbu maqsadni amalga oshirishda vaqt semali birliklarni tavsiflash, semantik tahlilini amalga oshirish, vaqt ifodasining tarixiy ko‘rinishlari haqida asosli ma’lumotlar berish vazifalari belgilandi. Buni amalga oshirish uchun eski davr o‘z qatlam vaqt leksemalari “Devonu lug‘atit turk” asarida mavjudligi tahlil etildi hamda ulardagi differensional va umumiy jihatlar asoslandi

Parsellyatsiyaning o‘rganilishi: ilmiy nazariyalar va tadqiqotlar

Nargiza O‘ralova — 2026-02-08

Maqolada parsellyatsiya hodisasining nazariy asoslari va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Rus tilshunosligida (Y.V. Vannikov, V.G. Gak va b.) parsellyatsiyaning emotsional-ta’sirchanlik, ta’kid va ritm yaratishdagi vazifalari asoslab berilgan. O‘zbek tilshunosligida dastlab ilova konstruksiyalari bilan aralashtirib talqin qilingan bu hodisa I. Toshaliyev, A. G‘afforov va Sh. Haydarov tadqiqotlarida mustaqil sintaktik birlik sifatida o‘rganilgan. Sh. Haydarov parsellyatsiyani asos va parsellyat qismlarda tahlil qilib, uning badiiy matndagi semantik izchillik va ekspressivlikni ta’minlashini ko‘rsatadi. Xulosa sifatida parsellyatsiya nafaqat stilistik vosita, balki matnni idrok etishda samaradorlikni oshiruvchi kognitiv model ekanligi ta’kidlanadi.

Xitoy tili harbiy terminologiyasi tizimida so‘z-terminlarning derivatsion xususiyatlari

Nargiza Imomiddinova — 2026-02-08

Harbiy ilm va, ayniqsa, harbiy texnikaning shiddat bilan rivojlanishi natijasida tilda yangidan-yangi termin va terminologik birikmalar vujudga kelmoqda. Leksikaning terminologik qatlami harbiy adabiyotning tobora takomillashayotgan elementiga aylanib bormoqda, uning shiddat bilan rivojlanishi esa terminologiyaning unifikatsiyasi va undan belgilangan tartibda foydalanishni taqozo qiladi. Bu esa o‘z navbatida harbiy terminologiya tizimidagi tub hamda yasama terminlarni o‘rganish vazifasini qo‘yadi. So‘z yasalishi bo‘limi tilshunoslikda nisbatan yosh soha sanaladi. Shuning uchun ham uning tilshunoslik sathlari qatoridagi o‘rni yetarlicha belgilanmagan, desak adashmagan bo‘lamiz. So‘z yasalishi
ba’zan leksikologiya tarkibida o‘rganilsa, ba’zan unga grammatikaning
bir qismi sifatida qaraladi. So‘z yasalishining so‘zni obyekt sifatida
o‘rganadigan boshqa bo‘limlardan ajratib turuvchi muhim bir xususiyat
shundaki, mazkur bo‘limda umuman barcha so‘zlar emas, balki faqat
yasama so‘zlar o‘rganiladi. Ushbu maqolada xitoy harbiy terminologiyasi
tizimidagi so‘z-terminlarning struktur-grammatik xususiyatlari tahlil
qilinadi. Xususan, harbiy terminologiyaga oid so‘z-terminlarning uch
turi, ya’ni tub terminlar, derivativ terminlar va termin-kompozitalarning
yasalish usullari va derivatsion xususiyatlari yoritiladi. Shu jumladan,
ushbu terminlarni yasalishida sermahsul va kammahsul deb topilgan
morfemalar tahlili harbiy terminologiyaga oid misollar orqali amalga
oshiriladi.

Olamning lisoniy manzarasida fitonimlarning aks etishi

Madina Akramjonova — 2026-02-08

Til insonning olam haqidagi bilimlarining shakllanishi va mavjud bo‘lishidagi muhim omildir. Inson faoliyat jarayonida obyektiv dunyoni aks ettirar ekan, dunyoni bilish natijalarini so‘z orqali qayd etadi, umumlashtiradi va avloddan avlodga uzatadi. Olamning lisoniy manzarasi borliq haqidagi obyektiv bilimlarni to‘ldiradi, chuqurlashtiradi hamda har bir xalqning o‘ziga xos idrokini ifodalaydi. Olamning lisoniy manzarasi — bu til vositasida yaratilgan borliq haqidagi tasavvurlar tizimidir. Har bir til o‘ziga xos lisoniy manzaraga ega bo‘lib, u xalqning dunyoni qanday tasavvur qilishi, qanday qadriyatlarga ega ekanini va qanday fikrlash tarziga egaligini namoyon etadi. “Olamning lisoniy manzarasi” tushunchasi tilshunoslikda xalqning borliqni qanday idrok etishi va uni til orqali qanday ifodalashini o‘rganadi. Shu jihatdan, fitonimlar xalqning tabiat haqidagi qarashlari, diniy va madaniy qadriyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan muhim lingvistik birliklardir.

Ona tili darslarida badiiy matn tashkil etishning lingvistik asoslari

Nodira Alavutdinova — 2026-02-07

Ushbu maqolada ta’lim rus va boshqa qardosh tillarda olib boriladigan guruhlarning O‘zbek tili darslarida ( 6-sinf ) badiiy matndan foydalanilgan holda lingvistik va nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirib borishning metodik jihatlari yoritiladi. Bundan maqsad avvalo, o‘quvchilarning mustaqil fikr yuritish jarayonida nutqiy va lingvistik kompetensiyalarni shakllantirib, til materiallarini amaliy qo‘llash malaka va ko‘nikmalarni hosil qilib, ularning fanga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirish, ta’lim samaradorligini rivojlantirishdir.

Nutqiy akt nazariyasi yoxud kommunikativ maqsadning ifodalanishi

Shodiya Qurbonova — 2026-02-08

Pragmalingvistika tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida o‘tgan asrning 60-70-yillarida shakllandi. 1970-yilda Dordrext shahrida ‘‘Tabiiy tillar pragmatikasi’’ (Pragmatics of natural languages) mavzusida xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tdi. Ushbu anjumanda o‘qilgan ma’ruzalar to‘plamining muharriri, Tell-Aviv universitetining professori M.BarHillelning ‘‘So‘z boshi’’ da qayd qilishicha, anjuman ishtirokchilari yakdillik bilan ‘‘Tabiiy til vositasida bajariladigan muloqotning pragmatik xususiyatlari ushbu muloqotning sintaktik va semantik xususiyatlari kabi lingvistik nazariya doirasida o‘rganilishi lozim’’, degan xulosaga kelishdi.